Kasımiye Köşkleri Kazısı

HKFK-05-KS

Hasankeyf ilçe merkezinin 1.5 km kadar doğusunda yer alan ve ilçe halkı tarafından “Kasımiye” olarak adlandırılan mevkide, 2005-2006 dönemlerinde gerçekleştirilen kazı çalışmaları sonucunda, özgün mimari özellikleri ile Hasankeyf’teki sivil mimariye ait önemli bulgulara ulaşılmıştır. Doğu-batı doğrultusunda uzunlamasına dikdörtgen bir plân arz eden bu yapılar, ortada bir eyvan ve buna iki yanda eklenmiş dikdörtgen plânlı diğer mekânlarla birlikte kuzey yönde bir avluya açılan karakteristik yapılardır. Odalardaki nişlerle, eyvan önünde konumlanan bir havuz ve farklı tiplerdeki bağlantıları, her yapıda izlenmektedir .

Salihiye ve Kasımiye bahçelerinde, Emir ve eşrafa ait olduğu düşünülen dokuzu kazılarla ortaya çıkarılmış 21 adet köşk kalıntısı bulunmaktadır. Bunların her birinde, duvar cephelerinde selsebil veya kaskatlar bulanan eyvanlar yer almaktadır. Eyvanlardaki su kanalları önlerindeki havuzlara bağlanmıştır. Kasımiye’deki I. Köşk, mimari açıdan diğerlerinden daha nitelikli görünmektedir. Sekizgen planlı ve üzeri kubbe ile örtülü ünitesi çinilerle kaplanmıştır.

Kasımiye Yapıları-I Kazısı

HKFK-05-KS-I

Kasımiye kazılarının 1 no’lu yapısı, %10 meyilli bir arazinin üzerinde, Dicle havzasına hâkim bir alanda inşa edilmiştir. 9.80 x 16.40 m ölçülerinde, doğu-batı doğrultusunda enine dikdörtgen plânlı bir kütle ile buna doğu yönde bitişik, 9.70 x 15.50 m ölçülerinde, kuzey-güney doğrultusunda boyuna dikdörtgen bir alana oturan ikinci bir bölümden oluştuğu görülmüştür. Söz konusu ikinci bölüm, batısındaki yapı kütlesinden güney yönde 7.70m’lik bir çıkıntı yapmaktadır. Yapı, arazi eğimine uygun olarak güneyde yamaca yaslanırken, doğu ve batı yönlerde cephe duvarları, kuzeyde ise açık bir avluyla bütünleşmiştir .

“E” ve “F” mekânlarından taş-toprak ve moloz yığıntılar boşaltılmış, her iki mekânda da zemin seviyesine ulaşılarak tesviyeleri yapılmıştır. “F” mekânının kuzeyindeki taş kaplama zemin açığa çıkarılmıştır. Yapının kuzeybatı kesiminde, yüzeye yakın çini parçaları çıkmaya başlamış, ince beyaz hamurlu sırsız bir adet vazo ele geçirilmiştir.

Kasımiye I. no’lu yapının en ilginç birimi “C” olarak kodlanan mekândır. İçindeki moloz dolgu temizlenince, sekizgen plânlı ve kuzey-güney aksındakiler hariç her bir kenarında dikdörtgen plânlı birer niş bulunan, duvarların dikdörtgen çerçeveli altıgen çinilerle kaplı olduğu, ancak çinilerin döküldüğü veya söküldüğü, üzerinin pöhrenklerle kuşatılmış mukarnaslı geçişlere oturan kubbeyle örtüldüğü bulunan örneklerinden anlaşılmıştır. Beyaz zemin üzerine mavi tonlarında hatai motiflerinin işlendiği sıratlı tekniğinde üretilmiş altıgen çini örnekleri kazı evindeki seramik laboratuarına götürülmüştür .

“C” mekânın zemini ve beden duvarları, bölgede “cas” adı verilen bir harçla kaplanmıştır. Kuzey kenarında bir girişi bulunan “C” mekânı, güney kenarındaki ikinci bir kapı açıklığı ile “D” mekânına bağlanmıştır. “B” alanındaki çöküntü bölüm tamamen açılarak, buranın 6.70 x 5.20m ölçülerinde, doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen plânlı ve bugünkü zemin seviyesinden yaklaşık -2.00m derinliğinde büyük bir havuz olduğu görülmüştür . Bu havuzun güneyinde yer alan ve “A” mekânı olarak adlandırılan anıtsal eyvan ile kubbeli mekânın güneyindeki “D” alanının doğu yönde yıkık bir duvara sahip ve kuzeyindeki kubbeli mekânla doğrudan bağlantılı, tonoz örtülü küçük bir oda olduğu anlaşılmıştır.

Kazısı tamamlanan Kasımiye-I Yapısı’ndan çıkan taş malzeme, alanın kuzeydoğusuna istiflenmiş, avludaki zemin düzenlemesi ile çalışmalara son verilmiştir .

Kasımiye Yapıları-II Kazısı

HKFK-05-KS-II

Kasımiye-I Yapısı’nın güneyinde, daha yüksek kottaki arazi üzerine kurulan Kasımiye-II Yapısı’ndaki kazılara, insitu durumunu tespit eden fotoğraf çekimi ve temizlik çalışmalarından sonra en belirgin durumdaki beden duvarından başlanmıştır . “A” ve güneydeki “B” mekânı ile onu takip eden kesme taş kaplamalı avlu zeminine ulaşılmıştır. Avluda ağız genişliği 0.30m derinliği 0.25m olan bir adet dibek taşı tespit edilmiştir.

“B” odası 2.74 x 4.05 m ölçülerinde, içinde iki adet niş bulunan dikdörtgen bir mekândan ibarettir. Buradan 7.20m batıya yönelerek alan genişletilmiş, bulunan taş döşemenin kuzey yönünde duvar takibi yapılarak Kuzey-güney yönünde 2.80m, doğu-batı yönünde 3.50m ölçülerinde ve 0.75m derinliğinde bir havuz ortaya çıkarılmıştır. Havuzun batı duvarındaki açıklığın batıya doğru uzanan su tesisatına (selsebil) ait olduğu anlaşılmıştır .

İkinci aşamada havuzun batı duvarını takip ederek havuzdan gelen 1.20m uzunluğundaki su tesisatı ortaya çıkarılmıştır. Buradan doğuya doğru, zemindeki kesme taşlar takip edilerek “C” (orta) mekânı orta eksenine denk gelen ve havuza bir çörtenle ulaşan suyolu tespit edilmiştir. Havuzun güneyinde kalan avlu kısmı oryaya çıkarılarak oluklu taş sırasının güneye doğru takibi ile “C” mekânının eşiğine ulaşılmıştır. Bu bölgedeki taş ve toprak yığınlarının kaldırılmasıyla “C” mekânı tamamen temizlenmiştir. Doğu-batı doğrultusunda 3.40m, kuzey-güney doğrultusunda ise 4.75m ölçülerine ulaşan bu dikdörtgen mekânda doğu ve batı duvarlarında karşılıklı birer adet niş tespit edilmiştir.

Yapının kuzeydoğu köşesinden batıya doğru 4.23m mesafede, 0.76m derinliğinde bir giriş kısmına rastlanmıştır. “D” mekânı olarak adlandırılan bu bölümün doğu duvarına bitişik 1.00 genişliğinde, 1.75m uzunluğunda işlevi tam olarak belirlenemeyen oldukça tahrip olmuş taş bir blok ortaya çıkmıştır. Dikdörtgen planda tasarlanan “D” mekânından yoğun seramik (çanak çömlek) parçaların çıkması, burasının mutfak olarak düzenlendiğini düşündürmektedir.

Kazısı tamamlanan “B”, “C”, “D” mekânlarından sonra yapının batında, 2.20 x 3.00m ölçülerinde herhangi bir girişi olmayan kör bir mekâna rastlanmıştır. Daha sonra yapının güneybatı köşesinden doğuya doğru duvar takibi yapılarak güney beden duvarı ile 3.00 x. 3.47m ölçülerinde bir birim daha ortaya çıkarılmıştır. “B” mekânının doğusunda yapılan çalışmalarla 1.44 x 1.44m ölçülerinde kare planlı “A” mekânı bulunmuştur.

Kazı sonucunda, Kasımiye-II Yapısı’nın doğu-batı doğrultusunda 20.00 m, kuzey-güney yönünde 15.00 m lik bir alana oturduğu; doğu-batı yönünde yan yana 5 ve 1 arka mekân ile orta mekânın kuzeyinde bir havuzdan oluştuğu; moloz taş örgülü, zemini kesme taş üzerine cas kaplı tek eyvanlı, enine dikdörtgen planlı, kuzeyden girişi olan ve bulunduğu konum itibariyle yerleşim alanında daha belirgin bir yerde yapılmış muhtemelen üst düzey bir şahsa ait sivil mimari örneği olduğu tespit edilmiştir .

Kasımiye Yapıları-III Kazısı

HKFK-05-KS-III

Kasımiye köşklerinin üçüncüsü iki kısımdan oluşmaktadır .

A Yapısı: 27.00 x 15.00 m ölçülerindeki alanda bulunan “A1” kodlu eyvana dolan toprak ve moloz yığınları boşaltılıp zemindeki cas ile kaplı tabakaya ulaşılmış ve zemin düzenlemesi yapılmıştır. Güney duvarının ortasında bir niş bulunan “A1” eyvanın iç ölçüleri 3.00 x 4.40 m dir. Bu eyvanın batı yönünde, “A2” olarak adlandırılan bir eyvan daha tespit edilmiştir. Mekânın doğu iç duvarından başlanarak moloz kaldırma çalışmaları tamamlanarak cas ile kaplı zemin seviyesinde çalışmaları yapılmıştır. “A2” eyvanının ölçüleri doğu-batı yönünde 3.00m, kuzey-güney yönünde 4.40 m dir .

“A2” eyvanının batı yönünde bulanan “A3” mekânın kuzey duvarının orta bölümünde, 2.00m genişliğinde bir giriş tespit edilmiştir. Bu noktadan mekâna geçilerek içine dolan toprak-moloz tabakası tamamen boşaltılmıştır. Batı duvarında bir niş bulunan 4.10 x 3.60 m ölçülerindeki mekânın zemin tesviyesi yapılmıştır.

“A4” mekânına, genişliği 1.60 m olan bir giriş tespit edilmiştir. 4.00 x 4.70 m ölçülerindeki bu mekânda da dolgu kaldırma işlemi tamamlanarak zemini tesviye edilmiştir. Sonraki çalışmalarda, bu mekânların kuzeyinde bulunan avlu temizlenmiş, “A2” eyvanının kuzeyinde, aynı doğrultuda bir havuz tespit edilmiştir. 1.75m kenar uzunluğuna sahip kare planlı, 1.00m derinliğindeki havuzun içi boşaltılınca, düzgün taş döşeli zemine ulaşılmıştır. Havuzun batı yönünde, “A3” mekânının önünde taş malzemeden yapılmış bir işlik ortaya çıkartılmış, işliğin doğu yönünde bir adet oluk tespit edilmiştir.

“A” yapısının güney yönünde bulunan ve doğu-batı istikametinde ilerleyen 1.85 m genişliğindeki sokakta yapılan çalışmalarla yapıların bağlantısı ortaya çıkarılmıştır.

B Yapısı: “A” yapısının batı bölümünde bulunan ve “B” olarak adlandırılan eyvan şeklinde düzenlenmiş mekânlar grubunda kazı çalışmalarına devam edilmiştir. Çalışma alanı yaklaşık olarak 18.50 x 25.20 m ölçülerindedir. “B” yapısının doğu duvarı “A” yapısının batı duvarı ile ortak olarak düzenlenmiştir. “B1” kodu verilen mekânın içerisinde bulunan toprak tamamen tahliye edilmiş, zeminde bulunan cas tabakasına ulaşılarak zemin tesviyesi yapılmıştır. Mekânın güney duvarında bir su küngü bulunmuştur.

Kazılara, 3.25 x 2.90m ölçülerindeki “B1” mekânının batısında bulunan “B2” mekânın doğu duvarında devam edilerek, içindeki toprak tahliye edilmiştir. “B2” mekânının doğu duvarı içinde bir su küngü ile hemen altında bir su düzeneği tespit edilmiştir. Su düzeneği dört yöne bağlantı kuracak biçimde tasarlanmıştır. Mekânın ölçüleri 2.62 x 3.05 m dir.

Avludaki kazılara “B1” mekânının batı kısmından başlanmış, içindeki toprak tahliyesi sırasında havuz tespit edilmiştir. 2.00 x 1.80 m ölçülerinde ve 1.00 m derinliğindeki havuzun içi tamamen boşaltılarak zeminde bulunan taş döşemeye ulaşılmıştır.

Kazı sonunda ortaya çıkan plan şeması ile III. Köşkün, 2 eyvan ve 2 odasıyla A bölümünün “selamlık”; B bölümünün ise havuza açılan 3 eyvanı ile “Haremlik” olarak düzenlenmiş olabileceğini akla getirmektedir .

Kasımiye Yapıları–IV Kazısı

HKFK-05-KS-IV

Kasımiye-IV Yapısı’nda ilk olarak fotoğraflama ve ot temizliği yapılmış, kazı çalışmasına yapının doğu beden duvarının avluya bakan cephesinden güney yönünde duvar takibi ile başlanmıştır. Ortaya çıkarılan ilk mekâna “A” kodu verilmiş, doğu duvarına bitişik bir dibek taşına rastlanmıştır. Yapının bir seki ile güneybatı yuvarlak formlu içerisinde insitu halinde kül bulunan bir ocak bulunmuştur. Mekânın batı duvarında 1.10 m genişliğinde bir kapı açıklığı tespit edilmiştir.

“A” mekânının batısındaki “A1” kodu verilen mekânın kuzeyinde, avluya açılan bir girişe daha rastlanmış, “A1” mekânında yapılan çalışmalarda çok sayıda pöhrenk bulunmuştur. Üzerinin tonozla örtüldüğü anlaşılan “A1” mekânın mutfak olarak kullanıldığı kanaatine varılmıştır.

Kazı çalışmaları sonucunda, “A” ve “A1” mekânlarının batısında kalan “B” ve “C” mekânlarının boyuna dikdörtgen planlı, güney duvarında birer nişi olan zemini cas kaplamalı birer eyvan; “D” mekânının üst kata çıkılan bir geçiş öğesi olduğu anlaşılmıştır. D mekânının batı duvarına bitişik 4 basamaklı bir merdivenle, sonunda terasa veya yapının ikinci katına çıkışı sağlayan sahanlık bölümü ortaya çıkarılmıştır. Batısında kalan odalar yıkılmış, yalnızca temel izleri kalmıştır.

Kasımiye-IV yapısındaki son çalışma, yapının önündeki avluyu çeviren duvarların tespitiyle ilgili olmuştur. Antik döneme ait olduğu düşünülen kuzey avlu duvarının tam orta noktasında oldukça geniş bir drenaj kanalı ortaya çıkarılmıştır. Kazı çalışmaları tamamlandıktan sonra yapının tüm mekânlarında ve avluda çevre düzenlemesi ve tesviye çalışması yapılmıştır .
Kasımiye-IV Yapısı’ndaki kazılar sırasında çok sayıda küçük buluntu ele geçirilmiştir. Metal cürufu, pöhrenk parçaları, pipolar, değişik form ve teknikte yapılmış seramik parçaları, bir yüksük ve bir sikke bulunmuştur. Bu buluntulardan yola çıkılarak malzeme, teknik ve mimari özellikler göz önünde tutulduğunda, yapının Osmanlı Geç Dönemine tarihlemek mümkündür.

Kasımiye Yapıları-VI Kazısı

HKFK-06-KS-VI

“Kasımiye 6” olarak adlandıran alandaki çalışmalara mevcut duvar izlerinin takibi ile başlanmış, alanın batısında mihrap olduğu anlaşılan nişin yer aldığı bir mekân tespit edilmiştir. 4.15 x 3.45 m. ölçülerinde olan mekânda mevcut zemin (+ – 0) kotundan -1.10 m. derinliğinde yapının zeminine ulaşılmıştır. Bu mekâna giriş batı duvarına açılan kapıdan sağlanmaktadır. Mescit olarak tasarlanan mekânın güney duvarında 0.70 x 0.60 m ölçülerinde 1.60 m yüksekliğinde bir mihrap nişi bulunmaktadır. Mihrabın kuzey duvarında iki, doğu duvarında ise bir adet niş ortaya çıkarılmıştır . Mekânın doğusunda ise kuzey-güney doğrultusunda uzanan bir yol tespit edilmiştir .

Mescidin doğusunda geniş bir eyvan ile önünde bir havuz ortaya çıkarılmıştır .

Bu iki mekânın doğusunda ikinci bir avluya açılan üç adet eyvanlı birim tespit edilmiştir . İki farklı avlu içerisinde yer alan mekânların önünde birer adet havuz ve bu havuzlarla bağlantılı su sistemleri olduğu anlaşılmıştır. Bu alanda yapılan çalışmalar, mekânların ve avluların tesviyesi ile tamamlanmıştır. Bu köşkün de haremlik-selamlık anlayışına göre tasarlandığı sanılmaktadır .

Kasımiye Yapıları-VII Kazısı

HKFK-06-KS-VII

“Kasımiye 7” olarak anılan 40.00 x 30.00 m lik alan 5.00 x 5.00m. karolajla insitu fotoğrafları çekilip temizliği yapılarak işe başlanmıştır . Enkaz yığınları altındaki ilk karede, 5.00 m derinliğinde bir eyvan ortaya çıkarılmıştır. -1.25 m seviyesine inilerek zemine ulaşılmıştır. Diğer karelere oturan ve ölçüleri yaklaşık birbirine eşit olan II, III. ve IV. eyvanları takiben V. karede kapalı bir mekân tespit edilmiştir.

Kapalı mekânların arasındaki eyvanda pişmiş topraktan yapılmış künklerden oluşturulan su kanalı ortaya çıkarılmıştır. Su kanalının önünde 0.30 x 0.30 m ölçülerinde kare şeklinde küçük bir havuz bulunmaktadır .

Bu eyvanın doğusunda ikinci bir kapalı mekân ile doğudaki eyvanın önünde 2.20 m x 1.90 m ölçülerinde ikinci bir havuz ortaya çıkarılmıştır. Havuzda -1.00 m seviyesinde zemine ulaşılmış ve bu alanda bir kül tabakasına rastlanmıştır.

Kazı sonucunda “Kasımiye 7” olarak adlandırılan kuzey-güney doğrultusunda yan yana sıralanan 4 eyvan ve bu mekânların doğusunda ortada beşinci eyvan ile doğu ve batısında iki kapalı mekândan oluşan yapı grubu (köşk) sokak dokusu ile birlikte gün yüzüne çıkarılmıştır .

Kazı alanından üç sikke ile kandil, sürahi ve testilere ait seramik parçaları ve lüle parçaları bulunmuştur.

Kasımiye Yapıları-VIII Kazısı

HKFK-06-KS-VIII

Salihiye bahçelerinin doğu bitimi ile Kasımiye yerleşim alanının başlangıcındaki kavşakta yer alan “Kasımiye 8” yapısı, halk arasında cami olarak bilinmektedir. Ancak yapılan kazılar sonunda burasının da bir köşk olduğu anlaşılmıştır. Kuzeyden etrafı duvarla çevrili geniş bir avlu ile Dicle’ye bakan köşk, güneyden kent merkezine kadar uzanan ana caddeye açılmaktadır. Bir cephe oluşturan duvarın gerisinde sıralanmış, -doğudan batıya doğru- birisi giriş olmak üzere caddeye bakan iki eyvan, avluya açılan eyvanın gerisindeki küçük oda, önünde taşlığı ve havuzu bulunan selsebilli büyük eyvan, batı bitişiğindeki sağlam diğerleri yıkılmış odalar, köşkün ana şemasını oluşturmaktadır. Avlunun ortasında, etrafı düzgünce sınırlanmış ve yükseltilmiş bir asma çardağı ile kuzeybatı köşede tuvalet olduğu tahmin edilen tesisat ve sonradan oluşmuş güneybatıdaki mezarlık köşkün diğer elemanları olarak karşımıza çıkmaktadır .

Yapının güneydoğu köşesinde 2.50 x 2.80 m. ölçülerinde eyvan türü bir kapı yer almaktadır . Avluya açılan kapının batısında yine avluya açılan bir eyvan ortaya çıkarılmıştır. Eyvan doğu ve batıda 1.10 m kalınlığında düzgün olmayan moloz taşlarla örülmüş duvarlara sahiptir. Batı duvarında bir pencere, doğu duvarında bir niş bulunmaktadır. Eyvan avlu zemininden 0.30 m yükseltilmiştir. Eyvanın etrafındaki taş ve toprak kalıntıları temizlenince doğu ve batısında birer oda ortaya çıkarılmıştır.

Köşkün güneybatı köşesindeki 6.00 x 7.00 m.lik alanda mezarlık oluştuğu tespit edilmiştir. Kazı ile ortaya çıkan 25 mezarın sadece çevre düzenlemesi yapılarak açılmadan koruma altına alınmıştır .

Eyvanın 3.25 m kuzeyinde, 2.40 m x 2.95 m. ölçülerinde ve 0.53 m derinliğinde bir havuz ortaya çıkarılmıştır (Resim 139). Havuzun kesme taş kaplamaları sökülmüştür. Avlunun kuzeybatı köşesinde tuvalet olduğu sanılan bir yapının kalıntıları yer almaktadır. Kazı çalışmaları sırasında pöhrenk, seramik ve sikke gibi küçük buluntular ele geçirilmiştir.

Kasımiye Yapıları-IX Kazısı

HKFK-06-KS-IX

2006 yılında 8 numaralı köşkün doğusunda “Kasımiye 9” koduyla yeni bir köşkün kazısı gerçekleştirilmiştir. Plan ve mimari bakımdan diğer köşklerle aynı özelliğe sahip yapının havuzlu eyvanı ile doğusundaki iki odası subasması seviyesinde günümüze ulaşabilmiştir (Resim 140 – 144).

Kasımiye 8 ve 9 nolu mekânların güneyinde, doğu-batı istikametinde uzanan ve ara sokaklarla bağlantısı bulunan ana cadde ortaya çıkarılmıştır . Çalışılan alanın toplam uzunluğu 168.50 m olup, yol 6.10 ile 6.60 m arasında değişen genişliğe sahiptir. Yol üzerinde iki ayrı noktada sondaj gerçekleştirilmiştir. Sondajda çakıl taşlarının toprakla sıkıştırılarak zemin oluşturulduğu tespit edilmiştir.

Kazı sırasında alandan seramik, cam ve metal objelerle pipo parçaları bulunmuştur.

Su Kanalı Kazısı

“Kasımiye 9” nolu köşkün doğusunda, anayolun kuzeyinde Antik döneme işaret eden bir su kanalı bulunmaktadır . Kuzey-güney istikametinde uzanan ve aşağıdan yukarı doğru 0.57 m den 0.52 m. kadar daralan bir menfez yapısıyla bu kanal, blok taşların kullanıldığı 1.26 m yüksekliğinde dikey olarak doğu-batı doğrultusunda uzun bir cephe oluşturan duvarla son bulmaktadır. 32,30 m. Ölçüsünde açılan kanalın, Kasımiye bahçelerinin güney sınırında bulunan su bendine kadar uzandığı tahmin edilmektedir.

Cephenin batısında, kaliteli malzemeyle inşa edilmiş anıtsal bir su mimarisinin kalıntıları ortaya çıkarılmıştır .