Hacı Ali Mescidi Kazısı

HKFK-12/HAM

İlçe merkezinde, adını “Salihiye Bahçeleri’nden” alan Bahçelievler Mahallesinde yürütülen saha çalışmasında; köy halkının “Molla Cemal” bahçesi olarak isimlendirdiği alanda karşılaşılan yapı kalıntısının tanımlanmasına yönelik inceleme ve araştırmalara başlanılmıştır.

Temizlik çalışmalarının tamamlanmasıyla, enine dikdörtgen şemada gelişen yapının üç ana birimden oluştuğu ve ilk kuruluşta sivil amaçlı yapı türü iken, sonraları doğu yönden mescide dönüştürülerek kullanıldığı anlaşılmıştır. Aynı mahallede yer alan ve 2009 yılında kazısı tamamlanan Artuklu Köşkü’nün 113 m. kuzeydoğusundaki yapının, kademelenen yamaca doğru manzaralı konumu ve plan elemanlarının belirleyicisi olan eyvan ve su mimarili tasarımı ile ilk yapımda, Artuklu devrinin anıtsal köşkleriyle benzer karakterde, köşk nitelikli yapı olabileceği gözlenmiştir .

Doğudan itibaren I, II ve III no’lu mekânlar şeklinde kodlanan alanlardan I no’lu mekânın, ilk yapım evresinde köşkün eyvana bağlanan kuzey-güney doğrultusundaki, dikine gelişen doğu bölümü iken, sonraki dönemde, güneye doğru yatay bir duvarla bölünerek kareye yakın planlı, tromp geçitli ve kubbeyle örtülü, küçük bir hacimden oluşan mescide dönüştürüldüğü anlaşılmıştır.
İlk yapımda 3.37×5.45 m. ölçülerinde olan I no’lu mekânın, ibadet amaçlı kullanıldığı ikinci yapım evresinde; II no’lu mekânın doğu yöndeki dış duvarına içten, kare mekânı oluşturacak şekilde ek bir duvar yapılarak, yeni bir birime dönüştürülmüştür. Hâlihazırda kubbesi yıkık olan I no’lu mekânın sonradan eklenen güney duvarı da, az bir kısmıyla günümüze ulaşmıştır. Kıble duvarının orta ekseninde, 0.50 m. derinliğinde, 0.74 m. genişlikte, sivri kemerli mihrap nişi yer alır. Yapının doğu ve batı duvarlarında da, düşey doğrultuda, dikdörtgen kesitli nişler yer almaktadır. Karşılıklı açılan ikişer adet nişlerden doğu yöndekilerin aynı ölçülerde oldukları görülürken, sonradan eklenen batı duvardakilerin ölçülerinin birbirlerinde faklı olduğu gözlenmiştir.
Çalışmalar neticesinde, iki kullanım evresi geçirdiği kesinlik kazanan mekânın ilk evrede köşke bağlı tonoz örtülü yapı birimi iken, ikinci evrede, kareye yakın planlı, tromp geçitli kubbeyle örtülü mescide dönüştürüldüğü anlaşılmıştır.

Benzer şekilde elden geçirilen orta akstaki II’nolu mekânın da, ibadet amaçlı kullanılmak üzere değiştirildiği anlaşılmıştır. Örtü sistemi mevcut halde tamamen yıkık durumdaki mekânın iç ölçüleri 4.10 x 5.65’m. dir. İlk evrede köşke ait eyvan olduğu anlaşılan mekanın önünde, yaklaşık -1.00 m. derinlikte, taştan su arkı ve künk kalıntılarıyla bir havuz ortaya çıkarılmıştır. Eyvanlardaki selsebilli-su mimarisi tasarımın, özellikle Artuklu devri saray ve köşklerinde başarılı uygulama alanı bulduğu ve bu mimari geleneğin sonraki dönem sivil yapılarda sürdürüldüğü bilinmektedir. Dolayısıyla, mihrap nişinin batıya doğru az ilerisinden, taştan su arkıyla kuzeye doğru ilerleyen su künklerinin 4.10 m. ilerisinden açığa çıkarılan 2.63×2.13×0.62 m. ölçülerindeki kareye yakın planlı havuz, eyvan olarak kullanılan ilk evrede benzer bir tasarımın olduğunu göstermektedir. Yeterince geniş tutulan eyvanın sivil yapılara karakteristik su öğesi/mimarisiyle bir kompozisyon oluşturduğu durumun, daha çok aynı fonksiyonlu anıtsal eserlerde uygulanmış olması, yapının önemini ön plana çıkardığı gibi, köşk olarak kullanıldığı dönemden kalma düzgün kesme taş malzemeden ulaşan örgü kalıntısı, ilk evrede anıtsal bir eser olduğunu akla getirir niteliktedir. Mekân içerisinde doğu ve batı duvarlarında sonradan açılan, nişler yer almaktadır.

Ana malzeme olarak moloz taş (kırma taş) ve cas malzemenin tercih edildiği yapının batı uçtaki III numarayla kodlanan sonuncu bölümü, kazı çalışmalarının başladığı yakın döneme kadar moloz yığınıyla dolmuş durumdayken, temizlik sırasında, farklı dönemlere ait izleri barındırdığı açığa çıkarılmıştır. Kuzeybatıda, iç ölçüleri 2.70×1.50 m. olan ve yıkanma amaçlı kullanıldığı düşünülmektedir. Mekânın içerisinde yürütülen çalışmalar sırasında; birisi inşa kitabesi olup, 735 (M. 1335) tarihinde Hacı Ali tarafından yaptırıldığına ilişkin bilgiler içeren, diğeri ise vakfiyeye ait olduğu düşünülen, iki adet taş kitabe ele geçirilmiştir. 1.10×0.27 m. ölçülerindeki düzgün kesme taş üzerine kabartma olarak yazılı inşa metninde, sülüs hatlı istif yazının nefis örneği kullanılmıştır .