Artuklu Köşkü Kazısı

HKFK-09/AK

Salihiye bahçeleri içinde, Hasankeyf köşklerinin selsebilli eyvanlarına örnek olabilecek tek köşk kalıntısı yer almaktadır. Güneyden kuzeye doğru dağın yamacına yaslanmış köşkün selsebilli eyvanından bazı bölümlerle, iki yanında yer alan kapalı mekânlar günümüze kadar gelebilmiştir .

Etrafı sık meyve ağaçlarıyla kapanan köşkün eyvan duvarında, kaynağı Karaköy’e kadar uzanan bir su kanalı ile suyun çıktığı küçük bir niş, önünde kurna yer almaktadır. Nişin kemer yaylarına karşılıklı iki ejder figürü işlenmiş, ancak üzerindeki Ma’kili istifle yazılmış Kûfi kitabe gibi seçilemeyecek derecede silinmiştir. Nişten basınçla çıkan su kurnaya dökülmekte, kurnanın önünde açılan delikten fışkırarak lüleler halinde aşağıya dökülmektedir. Eyvanın tonozu yıkıldığından, yan duvarlardaki nişlerle zemin döşemesi enkaz altında kalmıştır.

2009 dönemi kazı çalışmalarıyla ortaya çıkarılan Artuklu Köşkü, düzgün taş işçiliği ve anıtsal eyvan yapısı ile döneminin çok önemli bir örneğini oluşturmaktadır (Resim 252). Anıtsal eyvan içerisindeki selsebilin iki yanında küçük nişler, eyvan boyunca uzanan düzgün taş döşeli suyolu, iki yanında simetrik olarak yerleştirilen nişleri ile son derece etkili bir görünüm içerisindedir . Ayrıca eyvanın doğusuna zemin yükseltilerek eklenen mescit ile batısındaki küçük hamam ve oturma mekânları, yazlık ikametgah olarak tasarlanmış küçük bir kompleks görünümündedir .

Eyvanın düzgün taş işçiliği, içerisindeki selsebili, kûfi hatlı kitabesi, ejder motifleri ve geometrik süslemesi ile dönemin tipik Artuklu mimari özelliklerini yansıtmaktadır.
Bu yapıda görülen eyvan-selsebil ve havuz ilişkisi, Kasımiye bölgesindeki Osmanlı dönemi köşklerinde, kalitesiz malzeme ve özensiz işçilik ile devam ettirildiği 2005-2006 yıllarındaki kazılardan anlaşılmaktadır. Artuklu Köşkü’nde uygulanan plan şeması ve mimari üslûbun benzer örneklerine Diyarbakır, Mardin, Urfa ve Silvan’da daha geç tarihli köşklerde de rastlanmaktadır. Ayrıca sivil mimarinin dışında özellikle bu bölgedeki medreselerde de eyvan, selsebil, havuz ilişkili şemalar geliştirilerek uygulanmıştır.